door: Anima Jhagroe-Ruissen 

Zo krachtig als zijn dans op het podium is, zo rustig en vriendelijk is hij in de workshop… ik heb het over niemand minder dan Pandit Rajindra Kumar Gangani. Geboren en getogen in een Kathakfamilie die al generaties de Jaipur gharana danst en ontwikkelt. De Jaipur gharana is een ‘stijl’ of ‘school’ binnen de Noord-Indiase klassieke dansvorm Kathak. Deze stijl onderscheid zich van andere gharana’s (zoals Lucknow of Banares gharana) doordat haar focus ligt op ingewikkelde ritmepatronen binnen verschillende tijdscycli (talas). Daarbij komt dan ook het krachtige, technische voetenwerk kijken en de vele pirouettes die Kathak als dansvorm onderscheid van andere dansvormen.

Pandit Gangani gaf een tweedaagse workshop in Amsterdam en op de derde dag een optreden in Den Haag. Ik nam deel aan de workshop en bezocht zijn optreden.

Liefde en overgave aan Shri Krishna met een Jaipur-touch  

Tijdens de workshop heeft Pt. Gangani ons een stotra over Shri Krishna geleerd. Een stotra is een Sanskriet woord wat ‘Ode aan…’ betekent. Het is een genre waar de teksten in dichtvorm zijn opgeschreven. Er ligt altijd een melodische ondertoon aan ten grondslag (in tegenstelling tot heilige teksten die bedoeld zijn om te reciteren) zodat ze gezongen kunnen worden.

De stotra die we geleerd hebben heet Madhurashtakam : Adharam Madhuram. Het is geschreven door Shri Vallabhacharya (grondlegger van de Pushti Marg, een stroming die de goddelijke manifestatie Krishna aanbidt). Zijn liefde voor Krishna is ook te voelen in de teksten die hij heeft geschreven. Het komt erop neer dat elk aspect van Krishna Madhuram(de schoonheid, liefelijkheid en pracht zelve) is. De muzikale compositie en choreografie is van het erfgoed van de familie Gangani. Ze begeleiden de tekst en versterken het effect van de liefde voor Krishna op verschillende manieren. Van het adoreren van de vorm die Krishna hier op aarde heeft aangenomen tot het bewonderen van zijn kracht als hij de machtige cobra in het water verslaat en het vermaak als Krishna als kind weer eens kattenkwaad uithaalt. En….het zou geen Jaipur gharana zijn als er geen ritmische uitdaging in zou zitten… dus deze prachtige compositie is in taal rupak (een ritmecyclus van 7 tellen) aan ons geleerd.

Als danser ligt de uitdaging van dit stuk niet alleen in de taal (in Kathak is in het begin de gangbare taal: teentaal, 16 tellen), maar ook de afwisseling van abhinaya (emoties in dans) naar de ritmische stukken. Bijvoorbeeld, het switchen van de emotie adoreren naar de emotie waar Krishna ondeugend is. Verder is die switch niet alleen via emotie nodig, maar ook via het lichaam en het bijbehorende voetenwerk. Pt. Gangani en zijn ‘disciple’/ student Deodatt Presaud nemen ons mee in die wereld van Krishna adoreren en hoe je als danser die overgang van de ene emotie naar de andere moet maken, zodat je ook het publiek mee kan nemen in het verhaal wat je uitbeeld. Ook het ritmische voetenwerk, waarvan de basisstappen (tatkaar) in 4 tellen iets anders zijn dan ik gewend ben, wordt vanaf dag één uitgelegd en getraind, zodat het in dag twee, tijdens de ‘grand finale’ van het stuk Madhurashtakam uitgevoerd kan worden. In deze grand finale wordt er naar een climax gewerkt. Het tempo wordt opgevoerd en er wordt duidelijk aanspraak op de beheersing van je techniek gedaan. Het ritmische voetenwerk in de vorm van een ladi (spreek uit: larrie – een keten van ritmepatronen die aan elkaar geplakt zijn) eindigend in een snelle en spannende tihai (herhaling van hetzelfde ritmestuk in 3 keer – de letterlijke vertaling van tihai is 3 keer) maken het stuk af. Het was even oefenen om deze snelheid onder de knie te krijgen en het precieze ritmepatroon te identificeren, maar langzaamaan werd het duidelijker. Verder mochten we het technisch feilloze voetenwerk van Deodatt filmen, zodat deze grand finale niet wegzakt. De deelnemers hebben ook de muziek gehad van deze prachtige Stotra, dus wie weet is het binnenkort in Nederland op podia te zien!

Dansvoorstelling Nrutyotsav 2016
Pancha-tattva – de 5 principes: lucht, aarde, water, vuur en ruimte

Na de tweedaagse workshop is het dan zover… we mogen de Kathak maestro zelf op het podium meemaken. Gaat hij net zo energiek dansen als op de YouTube-filmpjes? Of zien we wat van die rust en kalmte terug zoals in de workshop? Als ik hem tegenkom in de pauze van het programma is hij nog steeds die timide man met zo een aanstekelijke vriendelijke lach dat je er zelf ook rustig van wordt en gaat glimlachen. Ach ja, als je 46 van je 50 levensjaren danst en zoveel prijzen (zoals de Sangeet Natak Acadamy Award) hebt gewonnen, is dat ook niet zo gek. Ben wel benieuwd hoe deze kant van zijn persoonlijkheid op het podium omgetoverd wordt! Nog even ter achtergrond: het thema van de gehele dansvoorstelling, waar pt. Gangani onderdeel van is, is Pancha Tattva. Waarbij het vijfde element in zijn voorstelling – ruimte, centraal staat.

Zijn voorstelling begint met een combinaties van drie Shloka’s (gedichten die vaak voorkomen in epische verhalen zoals Mahabbarat of Bhagvat Gita): Shuklaam baradharam(beschrijving van de God Vishnu), en tasmada edat mana akash, sambhutaha akash, waar het goddelijke in tijd(loosheid) en ruimte (het vijfde element van Pancha-Tattva) wordt aanbeden. Daarna begint het ritmische gedeelte, in teentaal, waarin de klassieke stijl van de Jaipur gharana door pt. Gangani moeiteloos wordt gedanst. Zijn beheersing en controle over het ritme zijn inspirerend om te zien. Op het podium staat een ware Kathakdanser die de kracht van Kathak in zijn technische en snelle voetenwerk vertaald én – wat veel over hem gezegd wordt en ik hier ook heb mogen zien – de subtiele, zachte Kathakmovements ‘lichaam-eigen’ heeft gemaakt, zonder zijn mannelijke uitstraling te verliezen. Hij beeldt de moeder van Krishna uit, je ziet de vrouwelijke rol en hij maakt de bijbehorende body-movements, maar het blijft in zijn mannelijke signature-stijl.

Opvallend aan de voorstelling is ook het samenspel met de muzikanten. Pt. Gangani heeft duidelijk de regie, maar de tablaspeler Sandip Bhattacharya kan hem goed volgen en begrijpen. Dat zie je terug in het stuk Upaj (verkenning en improvisatie) in het begin van de voorstelling, het stuk van het element water (variatie tussen zachte ghungeroo– en tabla geluiden en de harde klanken van beide tijdens het uitbeelden van een stortbui) en aan het einde tijdens de Jugalbandi (een ritmisch dialoog tussen tablaspeler en danser). Andere speelse en inspirerende stukken in de voorstelling waren de kavit (gedicht) over het boter stelen van Krishna, vooral de lengte van deze kavit was opvallend; iets langer dan normaal, en daarmee werd het verhalende (katha) aspect in de voorstelling prachtig belicht. Een ander leuk element was de herinnering van een speelgoed van zijn vader vertaald naar bhols(pramelu). De voorstelling werd afgesloten met een mega-energieke 21-chakar (pirouettes) van pt. Gangani en een groot applaus. Een danser pur sang.

Het publiek werd getrakteerd op een geweldige voorstelling, die extra inspirerend was doordat de muzikanten uit Nederland en België (Sandip Bhattacharya op tabla en Nicolas Mortelmans op Sitar) en pt. Gangani tijdens de improvisatiemomenten zo mooi op elkaar konden inspelen en elkaar aanvoelden.

Enthousiast geworden en benieuwd naar Kathaklessen in Nederland? Dat kan!
Volg een proefles voor beginners van Anima Jhagroe-Ruissen bij Indiase Dansschool Niembooda! Elke dinsdagavond van 19.30 – 21.30 uur in Den Haag – Ypenburg. Aanmelden via info@niembooda.nl

Nieuw in Nederland, vanaf 28 augustus 2016!
Maandelijkse lessen, op zondagmiddag, 4 uur genieten van- en training in Kathak voor gevorderden. De lessen worden verzorgd door Deodatt Presaud – www.deodattkathak.com. Aanmelden via info@niembooda.nl